Hegoaldera begira dagoen malda batean dagoen herria dugu; Iratxoen sorleku.

Julio Altadill-en “Geografía del País Vasco-Navarro (1920)” lanean aipatzen den bezala, "Iracheta, sitio de duendes en lengua euskara, tiene un clima sano, más grato que el de sus vecinos por el Norte y por el Este. El terreno es quebrado, menudean los bosques, pastos y manantiales. Dispone de dos montes, el de Arriba y el de Abajo".

Herrian osatu gabeko eskola, bi iturri publiko, harraska ibaian, aska, frontoia eta ardi, behi, ahuntz eta zerri motako abere asko zituen: "cuenta la localidad con escuela incompleta, dos fuentes públicas, lavadero en el río, aska (abrevadero), frontón y mucha ganadería de las especies lanar, vacuna y cabría y de cerda".

Herria bisitatzean, hirigunean dagoen Garaiak ozen deitzen du gure arreta. Romanico Civilek eginiko eta asturiar ukitu nabarmena/argia duen eraikin bitxia dugu. Eraikina ezin hobeki zaharberritua dago eta barrutik zein kanpotik bisita daiteke.

Eraikin honetatik gertu Cancan etxea dugu, XIII. mendearen erdialdean erromesentzako ospitale eta komentu anejo zena, Leatxe aldeko San Juan de Jerusalén Zaldunen Enkomienda zen haren jabe. Gaur egun jabetza pribatua da.

Herrian, duela gutxi zaharberritua izan den (2002ko urrian) San Esteban eliza aurki dezakegu ere. Leatxeko Komendadoreak fededunak bisitatzera joan eta bertan hiltzen zen, badaezpada ere, harentzako hilobia egiteko agindua eman zuen. Haren hilarria korura igotzeko eskaileren sarreran dago egun.

Azkenik, herrian Leotzeko Udalaren bulegoak aurki ditzakegu, 30. hamarkadan egindako eraikin baten beheko solairuan, aitzina Herriko Eskola zegoen lekuan hain zuzen ere.

castellano

SARRERA